Scenariusze lekcji

Znajdźmy sposób na odpady

Przedmiot: geografia, klasa II gimnazjum. Dział programu: Człowiek i jego środowisko. Zasoby naturalne Ziemi i ich wykorzystanie.
Autor scenariusza: Małgorzata Rosik, nauczyciel geografii Gimnazjum nr 27 z Oddziałami Integracyjnymi w Poznaniu

Cele ogólne lekcji: • Wykształcenie przekonania, że każdy człowiek jest odpowiedzialny za stan swojego najbliższego środowiska, a tym samym za stan całej planety. • Doskonalenie umiejętności negocjacji i pracy w grupie.

Cele operacyjne lekcji:
Uczeń: • wskazuje potrzebę ochrony środowiska naturalnego poprzez ograniczenie ilości produkowanych odpadów, • proponuje różne sposoby ograniczenia ilości odpadów i ich zagospodarowania z pożytkiem dla człowieka, • potrafi wskazać korzyści materialne płynące z działań ekologicznych.

Metoda:
Burza mózgów – technika „635”. Zastosowana technika jest modyfikacją „burzy mózgów”, polegającą na zorganizowaniu wypowiedzi uczniów w trakcie lekcji w określonej kolejności. Liczba użyta w nazwie metody może być różna, w zależności od organizacji systemu zapisu pomysłów. 6 – oznacza liczbę grup uczniowskich, 3 – jest to liczba pomysłów, 5 – to liczba okrążeń arkuszy z pomysłami. Zastosowana metoda pozwala na pełną aktywizację zespołu uczniowskiego, zmuszając członków grupy do szybkiego zgłaszania swoich propozycji i ich błyskawicznego wyboru.

Wprowadzenie: Śmieci, czyli odpady komunalne, to wszystkie substancje lub przedmioty wyprodukowane przez mieszkańców obszarów zabudowanych. Odpady powinny być usunięte z najbliższego otoczenia człowieka. Trafiają one na wysypiska śmieci lub do spalarni, jednakże podczas składowania lub spalania odpadów do środowiska przedostają się także szkodliwe substancje. A zatem problem śmieci w dzisiejszym społeczeństwie urasta do ogromnych rozmiarów. Jest to jeden z najważniejszych dylematów współczesnej cywilizacji. Możemy zastanowić się nad różnymi propozycjami ograniczenia ilości odpadów w skali: • gospodarstwa domowego, • osiedla i szkoły, • państwa.

Organizacja pracy uczniów: • zapisanie na tablicy zadania będącego jednocześnie tematem lekcji – „Znajdźmy sposób na odpady”, • podział klasy na 6 grup 3-osobowych, • każda grupa przygotowuje 3 pomysły zagospodarowania lub zmniejszenia liczby wyprodukowanych odpadów, • grupa otrzymuje zestawienie tabelaryczne, w którym wpisuje własne pomysły (w wierszu swojej grupy), • kartkę podajemy grupie z prawej strony, która dopisuje na niej swoje propozycje w wyznaczonym miejscu (trudność polega na tym, że propozycje na jednej kartce nie mogą się powtarzać), • pomysły mogą być bardzo różne, nawet te „szalone” i „nierealne”, • po pełnym obiegu kartek, do każdej grupy wraca kartka z 18 różnymi pomysłami.

Oto przykładowa kartka jednego z zespołów:
Grupa 1 propozycja 2 propozycja 3 propozycja 1. Zakaz pakowania zakupów w sklepach w plastikowe worki. Budowanie wysypisk śmieci bezpiecznych dla środowiska. Idąc na zakupy należy brać własną torbę lub koszyk. 2. Częste przeprowadzanie w szkołach i na osiedlach zbiórki surowców wtórnych. Używanie opakowań wielorazo-wych.Zbiórka używanej odzieży. 3. W domu wielokrotne wykorzystywanie różnych opakowań np. kartonów, kopert, kartek papieru. Ustawienie na osiedlach pojemników do segregacji odpadów. Stosowanie w przemyśle produkcji materiało- i energooszczędnych. 4. Segregowanie odpadów. Stosowanie recyklingu w przemyśle. 5. Należy unikać kupowania wyrobów nietrwałych. Nawoływanie do segregacji odpadów poprzez plakaty na osiedlach Protestowanie przeciwko przysyłaniu ulotek reklamowych 6. Przeprowadzanie w szkołach akcji ekologicznych. Nagradzanie mieszkańców osiedli najlepiej sortujących śmieci np. pisemną pochwałą lub ulgą w opłatach za mieszkanie. Nie wyrzucać np. starych książek ale przekazywać je bibliotekom, Domom Dziecka itp.

Po zakończeniu pracy zespoły wybierają najbardziej sensowne pomysły i próbują je uszeregować ze względu na skalę działania.
Propozycje uczniów przeznaczone do realizacji:
1. W ramach gospodarstwa domowego: • segregacja w domu odpadów i wrzucanie ich do odpowiednich pojemników, • wielokrotne wykorzystanie różnych produktów np. kartek papieru, kopert, • kupowanie produktów w opakowaniach zwrotnych, • kupowanie w miarę możliwości produktów nie opakowanych, • wychodzenie na zakupy z własną siatką (unikanie „jednorazówek”), • wyrzucanie plastikowych butelek odkręconych, a kartonów i puszek zgniecionych (zmniejszenie objętości i ułatwianie zgniatania śmieci na wysypisku), • protestowanie przeciwko przysyłaniu ulotek reklamowych. 2. W zakresie działalności osiedla mieszkaniowego i szkoły: • wystawienie oznaczonych pojemników do sortowania śmieci, • przeprowadzenie akcji propagandowych nawołujących do ograniczania produkcji odpadów i ich segregacji, • nawiązanie współpracy ze szkołami i przedszkolami w sprawie akcji ekologicznych (przeprowadzanie poprzez uczniów edukacji ekologicznej rodziców), • częste przeprowadzanie w szkołach akcji zbiórki surowców wtórnych, książek do biblioteki, przekazywania zabawek dla Domów Dziecka itp. 3. W zakresie działania państwa: • ograniczenie stosowania technologii wymagających pakowania produktów w plastikowe opakowania, • stosowanie w przemyśle produkcji oszczędzających energię i surowce, • stosowanie recyklingu w przemyśle, • budowanie wysypisk bezpiecznych dla środowiska, • budowanie spalarni śmieci zaopatrzonych w filtry. Podsumowanie zajęć: Uczniowie podejmują zobowiązanie co do działań przeprowadzonych we własnym domu i w najbliższej okolicy np. w szkole, zmierzających do ograniczenia ilości odpadów.

Dzikie wysypisko – problem odpadów

Cel główny: określenie wpływu człowieka na przekształcenia w ekosystemach.
Cele szczegółowe:
uczeń:  – dostrzega przyczyny dewastacji ekosystemów,  – rozumie zagrożenia środowiska spowodowane przez dzikie wysypiska.
Metody:  – praca indywidualna,  – analiza,  – praca w grupach.
Materiały pomocnicze: karty pracy, długopisy.
Czas: 90 min
Przedmiot: bi­ologia, geografia, godzina wychowawcza.
Miejsce: sala lekcyjna.

Wprowadzenie
Z gospodarką odpadami w ścisłym związku pozostają tzw. dzikie wysypiska. Składowanie odpadów kosztuje, dlatego też poszczególni obywatele, jak i firmy wywożą swoje śmieci na dzikie wysypiska. Z przeprowadzonych badań wynika, że na terenie prawie połowy gmin, bo aż w 49,6% gmin występują dzikie wysypiska. Najwięcej ich znajduje się na terenach wiejsko-miejskich. Sam fakt istnienia dzikich wysypisk niewiele mówi o skali zjawiska. Składowiska śmieci są chemicznymi bombami zegarowymi. Tylko część naszych śmieci rozkłada się jak jesienne liście ponieważ odpady organiczne z kuchni stanowią około 30% wszystkich śmieci z gospodarstw domowych. Ponadto większość śmieci nie jest sortowana. Znajdują się więc w nich także metale ciężkie. Te rozmaite materiały mieszają się, wywołują reakcje chemiczne powodujące powstawanie jeszcze bardziej trujących substancji. Toksyny przenikają powoli do gleby. Ta, tak zwana woda przesiąkająca zanieczyszcza strumienie i rzeki, albo nawet wodę gruntową, która stanowi znaczną część wody pitnej. Na składowiskach śmieci znajdują się gazy z tendencją do wybuchania, dostają się one do atmosfery. Smutny jest obszar Polski usłanej dzikimi wysypiskami. Pilną potrzebą staje się podjęcie szeregu działań, które zmieniłyby obecny, katastrofalny stan zagospodarowania odpadów komunalnych. Niezbędna jest budowa krajowego systemu utylizacji odpadów, obejmująca różnorodne działania.

Przebieg:
1. Praca indywidualna.
Prowadzący rozdaje kartę pracy, na której narysowane są dwie kolumny. Lewa strona dotyczy dzikiego wysypiska, prawa składowiska. Nauczyciel podaje instrukcję do zadania:

• element 1
• element 2
• element 3

  wypełnij obydwie rubryki wpisując w nie cechy wysypiska i składowiska. Zapisz to, co wiesz lub przypuszczasz na ten temat. Czym charakteryzuje się każde z nich, jaka jest ich lokalizacja, w czym są podobne, a czym się różnią co posiada jedno, a czego nie ma drugie?

2. Analiza.

Uczestnicy dzielą się na grupy i przechodzą do nich razem ze swoimi kartami pracy z poprzedniego ćwiczenia.
Prowadzący daje im kolejną instrukcję:
• podkreślcie w swoich notatkach te cechy, które sami ustaliliście bez posługiwania się rysunkami,
• postawcie krzyżyk przy tych cechach, które sami określiliście, a nie ma ich w opisie rycin,
• teraz przyjrzyjcie się swojej pracy, rycinom i ich opisom. Czego nie udało się wam samodzielnie stwierdzić? Dużo jest takich punktów, czy niewiele? Z czego to wynika?

3. Pytania – odpowiedzi (praca w grupach).
Uczestnicy podzieleni są na trzy grupy. Każdy zespół otrzymuje inne pytanie.
I zespół – jakie są przyczyny powstawania „dzikich” wysypisk?
II zespół – co możemy uczynić dla rozwiązania problemu „dzikich” wysypisk?
III zespół – jaka jest rola gminy w rozwiązywaniu problemów?

Na zakończenie wszystkie grupy prezentują rozwiązania.

Na podstawie publikacji „Śmieci mniej Ziemi lżej” E. Tyralskiej-Wojtycza

Likwidacja dzikich wysypisk śmieci

Cel ogólny:
Kształtowanie przyjaznych postaw wobec środowiska przyrodniczego.
Wiadomości:
uczeń zna:
– sposoby segregacji śmieci,
– pojęcia: recykling, utylizacja,
– wie na czym polega segregacja odpadów i jaki jest jej cel.
Umiejętności:
uczeń umie:
– posegregować odpady,
– wskazać jakie zagrożenia dla środowiska niosą poszczególne grupy odpadów,
– dostrzegać związki między przyczyną i skutkiem w procesach degradacji środowiska,
– wyróżnić śmieci, które można powtórnie wykorzystać.
Postawy:
uczeń jest:
– przekonany o konieczności utylizacji śmieci,
– świadomy całkowitej zależności człowieka od przyrody,
– zbiera surowce wtórne,
– wyszukuje dzikie wysypiska śmieci i informuje o nich dorosłych.
Metody:
– słowna: pogadanka, dyskusja,
– obserwacyjna,
– badawcza.
Formy pracy:
– grupowa,
– indywidualna.
Środki dydaktyczne:
– worki na śmieci, rękawice,
– karty pracy.
Tok zajęć:
I Faza wprowadzająca • Czynności porządkowo-organizacyjne. • Nawiązanie do tematu zajęć. • Sprecyzowanie i uzupełnienie wiedzy na temat odpadów.

N. Co to są odpady?
W wyniku burzy mózgów uczniowie podają przykłady odpadów i próbują je zdefiniować na podstawie zdobytej wiedzy i przeczytanych wcześniej czasopism. Odpady: to niewykorzystane produkty bytowej i gospodarczej działalności człowieka.

N. Jakie są źródła powstawania odpadów?
Resztki z posiłków, kości, odzież zniszczona, nieużywana, szmaty, opakowania kartonowe, książki, zeszyty, gazety, worki foliowe, opakowania i butelki plastikowe, reklamówki, kubki jednorazowe, zapalniczki, słoiki, butelki szklane, rozbite talerze, szkło, elementy lodówki, pralki, części samochodowe, stare garnki, rowery, puszki i inny złom – dyskusja okrągłego stołu (swobodna wymiana poglądów).

N. Na jakie grupy możemy podzielić odpady? (typ śmieci)
I – Rowery, wózki, puszki metalowe, złom, kapsle, elementy metalowe różnych urządzeń.
II – Słoiki, butelki szklane, rozbite talerze.
III – Butelki plastikowe, opakowania po słodyczach, styropian, reklamówki, zepsute zabawki.
IV – Przedmioty z drewna, papieru, kartony itp.
V – Szmaty, stare ubrania, buty.
VI – Inne opakowania po aerozolach, farbach, lakierach, oleje, smary.

• Podział grupy na dwa zespoły,
• Wyłonienie sekretarzy zespołów,
• Rozdanie dla grup narzędzi pracy (worki foliowe, rękawice i inne),
• Przedstawienie zadań do wykonania. Rozdanie kart pracy.

II Faza realizacyjna
Przejście brzegiem odcinka rzeki około 1 kilometra (prawy i lewy brzeg) lub fragmentu lasu ok. 1–2 ha
A) Sekretarz zespołu A i B dokonuje zapisu rodzaju odpadów, ilości dzikich wysypisk śmieci (wykonuje kilka zdjęć).
B) Pozostali członkowie zespołów likwidują dzikie wysypiska.
C) Przydział zadań dla każdego członka zespołu.

I członek zespołu zbiera: odpady metalowe,
II szkło i ceramikę,
III tworzywa sztuczne (folia, plastik),
IV papiery, kartony, przedmioty z drewna,
V tekstylia, odzież, szmaty,
VI opakowania po aerozolach, farbach, smarach,

KARTA PRACY Przejdź brzegiem rzeki około 1 kilometra i zanotuj rodzaj i liczbę wszystkich napotkanych śmieci, znajdujących się w wodzie oraz w odległości około 10 metrów od brzegu, zapisz dane w arkuszu zbiorczym.

III Faza podsumowująca • Znaczenie segregacji śmieci dla człowieka i środowiska. • Wspólne ustalenie sposobów pozbywania się odpadów (ich plusy i minusy).

Wnioski:
Recykling – czyli wtórne wykorzystanie odpadów, jest najlepszym sposobem walki z nadmiarem śmieci.

Pierwszym etapem recyklingu jest segregacja śmieci, którą musimy wykonywać w swoich gospodarstwach domowych. Zadanie podsumowujące – wykonanie gazetki tematycznej z wykorzystaniem zdjęć z zajęć.

Nielegalne wysypiska odpadów…

Czyli kiedy przestaniemy być ekologicznymi barbarzyńcami

Cele realizacyjne: uczniowie powinni poznać wpływ nielegalnych wysypisk śmieci na środowisko naturalne.

Metody i techniki:doświ­adczenie

Środki:kartki bibuły lub papieru toaletowego, talerzyki lub kawałki folii, mazak z rozpuszczalnym w wodzie tuszem lub pióro z atramentem, woda.

Czas: dwie jednostki lekcyjne.
Przebieg zajęć:
• Na początku zajęć przedstaw uczniom następującą myśl: „Jeśli chodzi o śmieci, to nie istnieje coś takiego jak ich wyrzucanie. Wyrzucanie śmieci oznacza bowiem tylko przeniesienie ich w inne miejsce i trzeba o tym pamiętać za każdym razem, gdy opróżniamy nasz kosz z odpadkami”. Poproś uczniów, aby powiedzieli jak ją rozumieją. Zapytaj teraz uczniów, czy wiedzą co dzieje się z ich śmieciami, od momentu, gdy znajdą się one w koszu?
• Następnie wyjaśnij uczniom, że według danych ekspertów, w Polsce tylko 50% mieszkańców korzysta z usług firm wywożących odpady (dla podkreślenia istotności tej uwagi zapisz ją na tablicy). Oznacza to, że pozostała połowa społeczeństwa albo sama wywozi swoje śmieci na legalne wysypisko albo pozbywa się ich w inny sposób. Ten inny sposób to najczęściej wyrzucenie odpadów do lasu, na „dzikie” wysypisko lub spalanie w piecach centralnego ogrzewania. Zapytaj uczniów, czy widzieli dzikie wysypiska w pobliżu swojego domu?
• Zaproponuj teraz uczniom doświadczenie, które zobrazuje, co dzieje się ze śmieciami, kiedy wymieszają się z wodą deszczową. Pomoże ono w zrozumieniu, jaki wpływ na środowisko i nasze życie mają takie „dzikie” wysypiska.

Podziel uczniów na kilka grup, tak, aby mogli lepiej obserwować doświadczenie. Rozdaj im kawałki bibuły lub papieru toaletowego i talerzyki. Poproś, aby na papierze narysowali ołówkiem plan swojej lub wymyślonej wsi z „lotu ptaka” (niech zaznaczą kwadracikami domy, kółkiem studnię, rzeki, stawy i inne). Następnie niech uczniowie przygotowanym mazakiem lub piórem zaznaczą na dwóch krańcach papieru kropki wielkości ziarnka grochu – będą one oznaczać wysypiska śmieci. Tak przygotowane „mapy” terenu należy położyć na talerzykach. Przypomnij uczniom, że pod wysypiskiem jest oczywiście ziemia i woda gruntowa, a nad – cyrkulujące powietrze. Niech położą zarysowany papier na pozostałych, które będą oznaczały głębsze warstwy ziemi. Powiedz teraz uczniom, aby używając małej ilości wody spryskali deszczem jedną z czarnych kropek i obserwowali, co się stanie. Kropka powinna rozpłynąć się w różnych kierunkach i przesączyć się na drugą stronę papieru i część pozostałych warstw. Zapytaj uczniów, czy widzą, co się stało z kropką? Wyjaśnij im, że to samo dzieje się ze śmieciami na wysypisku. Woda jest naturalnym rozpuszczalnikiem i kiedy przepływa przez górę śmieci wypłukuje z nich najróżniejsze, czasem silnie trujące substancje chemiczne. Trucizny te razem z wodą rozprzestrzeniają się w środowisku, zatruwając wody gruntowe, wodę w studniach i glebę. Następnie poproś uczniów, aby powtórzyli „deszcz” na drugim wysypisku – spryskali drugą kropkę. Niech opiszą jak wyglądają ich „mapki”. Czy wypływające z wysypisk strumienie łączą się na ich rysunkach? Czy pozostało na nich dużo wolnego miejsca – nie zabrudzonego rozmytym atramentem? Zapytaj uczniów, co stanie się po długotrwałych i obfitych opadach deszczu? Jak daleko od siebie musiałyby się znajdować wysypiska śmieci, by pozostało między nimi dość przestrzeni do życia?
• Zwróć uwagę uczniów, że tak jak rozmyte kropki na rysunkach, tak samo wody deszczowe niosące trucizny rozprzestrzeniają się w naszym środowisku. Mogą się one przemieszczać nawet na bardzo duże odległości, powodując skażenie wody i gleby w odległych miejscach. Jest to jedno z najpoważniejszych zagrożeń jakie stwarzają dla środowiska „dzikie” składowiska odpadów.
• Poproś uczniów, aby postarali się wymienić jaki jeszcze wpływ na środowisko mogą mieć wysypiska. Powiedz im, że wysypisko jest jak kubeł na odpady, który był przez długi czas nie opróżniany. Niech wyobrażą sobie, co widzimy i czujemy po podniesieniu klapy przykrywającej ten kubeł. Postaraj się, aby uczniowie wymienili i zapisali na tablicy następujące zagrożenia:
1. gnijące resztki organiczne (jedzenie, rośliny) są źródłem nieprzyjemnych zapachów, a nawet trujących gazów (takich jak siarkowodór i metan); wydzielający się metan – choć to dziwne, może zapalić się sam i podpalić wysypisko;
2. gazy i dymy z płonącego wysypiska zanieczyszczają powietrze, gdyż zawierają duże ilości trujących substancji (szczególnie powstających w wyniku spalania tworzyw sztucznych); palące się śmieci mogą stanowić zarzewie pożarów lasów;
3. „dzikie” wysypiska stwarzają świetne warunki do życia i rozmnażania się komarów, much i szczurów, które mogą być nosicielami wielu chorób zakaźnych; szczury i stada żerujących na wysypisku ptaków krukowatych i mew mogą przemieszczać się na pobliskie pola i niszczyć uprawy;
4. fruwające wokół wysypiska lżejsze odpady, szczególnie papiery i folie mogą zaśmiecać przyległe tereny; plastikowe woreczki zawierające resztki pożywienia mogą być zjedzone przez zwierzęta żyjące w lesie i spowodować zatkanie dróg pokarmowych, a w konsekwencji nawet śmierć zwierzęcia; odłamki szkła, blaszane puszki mogą być przyczyną skaleczeń ludzi i zwierząt;
5. rozległość i nieestetyczny wygląd „dzikich” wysypisk obniżają walory krajobrazowe terenu.

Wyjaśnij teraz uczniom, że według danych ekspertów, w naszym kraju znajduje się od 10 do 20 tys. „dzikich” wysypisk. Gdybyśmy chcieli zaznaczyć je na mapie Polski (wykorzystując do tego największą mapę, jaka jest w szkole i zaznaczając je nawet bardzo małymi punkcikami) – zajęłoby nam to prawdopodobnie cały dzień, a na mapie nie zostałoby zbyt wiele wolnych, niezamalowanych miejsc.

Lekcję możesz zakończyć przypomnieniem hasła, które stało się tematem lekcji: Kiedy przestaniemy być ekologicznymi barbarzyńcami? Prawdopodobnie wtedy, gdy wywożąc śmieci do lasu poczujemy się źle, poczujemy się zawstydzeni. Jako pracę domową zleć uczniom odnalezienie w swojej okolicy dzikich wysypisk.